PraChleb - Źródło Zdrowia i Urody

Prazboża, źródło siły witalnej i zdrowia

11/02/2018
Od czasów starożytnych, zboża i uzyskiwane z nich produkty, odgrywały kluczową rolę w funkcjonowaniu społeczeństwa i stanowiły podstawę diety wszystkich grup społecznych. Najważniejszymi spośród zbóż były wówczas: pszenica zwyczajna (Triticum aestivum L.) i jęczmień zwyczajny (Hordeum vulgare L.). Ponadto obok tych dwóch gatunków znano i wykorzystywano: pszenicę samopszę (Triticummonococcum L.), pszenicę płaskurkę (Triticum dicoccon Schübl.), pszenicę orkisz (Triticum spelta L.), proso zwyczajne (Panicum miliaceum L.), owies zwyczajny (Avena sativa L.), a także – choć w dużo bardziej ograniczonym zakresie – żyto zwyczajne (Secale cereale L.). Wymienione zboża były nie tylko postrzegane jako pożywienie, z którego można było uzyskać pieczywo, kasze, skrobię, mąki, gotować zupy i papki, smażyć placki, wypiekać ciasta i warzyć piwo, ale też jako lekarstwo (podawane samodzielnie lub jako komponent złożonych medykamentów; stosowane zewnętrznie, jak i wewnętrznie) [1] .
Wzrost liczby ludności na świecie w XX wieku przyczynił się do rosnących potrzeb żywnościowych. Sytuacja taka doprowadziła do wzmożonej produkcji żywności z wykorzystaniem rolnictwa intensywnego, wysoko nawozowego, wykorzystującego szeroki wachlarz środków ochrony roślin. Jednocześnie intensyfikacja rolnictwa przyczyniła się do rosnącego skażenia, pogorszenia stanu środowiska naturalnego, wykorzystania zmodyfikowanych i unowocześnionych odmian i gatunków roślin.
W czasach starożytnych pszenica zwyczajna charakteryzowała się dużą ilością wartości odżywczych i małą zawartością białek tworzących gluten. Jednakże od kiedy przemysł rolniczy skupił się na maksymalizacji plonów, stała się ona hybrydą– rośliną zupełnie odmienną w składzie genetycznym od swojej starożytnej poprzedniczki. Zawartość składników pokarmowych w dzisiejszej pszenicy, została obniżona o ponad 30% w porównaniu do jej przodków z tej samej linii genetycznej. Również równowaga między składnikami odżywczymi występującymi
w pszenicy została zmieniona [2].

Pszenica zwyczajna i jej wpływ na zdrowie.

W kolejnych latach, 50 i 60 ubiegłego wieku, pszenica została sztucznie „ulepszona” przez genetyków w Międzynarodowym Ośrodku Uszlachetniania Kukurydzy i Pszenicy w Meksyku. Dzisiejsza „pszenica” jest najbardziej zmodyfikowaną genetycznie rośliną na Ziemi. Posiada 42 chromosomy, podczas gdy pszenica z czasów starożytnych miała ich 14 [2]. Warto zwrócić uwagę, iż u człowieka nawet jeden chromosom więcej powoduje złożone wady wrodzone lub śmierć (tzw. aneuploidie odpowiedzialne m.in. za zespół Downa czy zwykle letalny zespół Edwardsa). Poddając pszenicę ukierunkowanym zmianom genetycznym, działaniu substancji chemicznych, promieni gamma i rentgenowskich dążono do zwiększenia zysków i zminimalizowania strat z jej produkcji oraz uzyskania bardziej wydajnego zboża odpornego na zmiany klimatyczne, pleśń i pasożyty. W trakcie modyfikacji pszenicy ogromny nacisk położono na dużą zawartość w ziarnach pszenicy białek takich jak prolaminy i gluteliny, które odpowiedzialne są za tworzenie glutenu. Zauważono bowiem, że im bardziej zboże jest bogate w gluten, tym większa przydatność przetwórcza ziarna, a ciasto staje się nadzwyczaj sprężyste i wyrośnięte. Równolegle szybkim modyfikacjom, którym poddana została pszenica, nie towarzyszyły zmiany adaptacyjne w procesie trawienia człowieka oraz jego fizjologii. Białko wprowadzone do organizmu może zostać strawione, jeżeli układ pokarmowy produkuje odpowiednie enzymy, które będą zdolne do jego rozłożenia. Dlatego duża ilość nowych białek, zawartych w zmodyfikowanej pszenicy, nie mogących ulec strawieniu może być odpowiedzialna za powstanie objawów nietolerancji (objawiających się m.in. jako celiakia czy alergie), nadwrażliwość manifestującą się w postaci wzdęć, zaparć, bólów głowy, bezsenności, chronicznego zmęczenia, depresji, łamliwych kości [3]. Ponadto uważa się, że jedną z przyczyn rozwoju powszechnych w dzisiejszych czasach schorzeń takich jak otyłość, zespół jelita drażliwego, cukrzyca, zapalenie stawów, zaćma, a nawet choroby serca jest spożywanie pszenicy [4]. Według niektórych specjalistów, takich jak Elke Arod ze Szwajcarii, aż 80% ludności wykazuje nietolerancję pszenicy. Natomiast dr Marcia Alvarez, specjalistka do walki z otyłością, czy dr William Davis, kardiolog i autor książki “Dieta bez pszenicy”, uważają, że każda ilość spożywanej obecnie pszenicy jest szkodliwa dla zdrowia [5]. Pomimo tych wszystkich udokumentowanych zaburzeń i stanów chorobowych jakie może wywoływać pszenica zwyczajna jest ona jednym z trzech najpopularniejszych zbóż na świecie. Jej uprawy zajmują pierwsze miejsce pod względem zajmowanej powierzchni i jest podstawowym produktem spożywanym przez człowieka. 
WYKRES 2
Ryc. 1. Światowa produkcja ziaren w latach 2016/2017 według ich rodzaju (w milionach ton) [6].
Obecnie ze zmodyfikowanych ziaren pszenicy globalnie, na masową skale produkuje się mąki pszenne i inne produkty zbożowe. Mąki pszenne niskiego typu 450, 500, 550 czy 650 wykorzystuje się do produkcji białego chleba, bułek, makaronów oraz ciast. Dodatkowo „wszędobylskie” produkty z pszenicy, znajdują się również w: sosach, proszku do pieczenia, w niektórych mrożonych frytkach, w słodyczach pod postacią syropu glukozowego [6].
Świadomość zagrożeń wynikających z rolnictwa przemysłowego dla otaczającego środowiska, konsekwencji zdrowotnych spożywania produktów pochodzących z tych upraw oraz wzrost zainteresowania żywnością ekologiczną przyczyniły się do rozwoju ekologicznego systemu uprawy roślin z wykorzystaniem m.in. starożytnych zbóż takich jak: orkisz, płaskurka, samopsza, czy też kszyca. Ponieważ w większości krajów całkowicie zaprzestano uprawy tych zbóż, dlatego też nie były one poddawane modyfikacjom genetycznym i zachowały bardzo cenne cechy roślin pierwotnych [7]. Ponadto wykorzystanie prazbóż zwłaszcza w rolnictwie ekologicznym wynika z możliwości ich uprawy w trudnych warunkach środowiskowych bez stosowania pestycydów, co jest zgodnie z koncepcją rolnictwa ekologicznego.
W 1992 roku w Rio de Janeiro została podpisana Konwencja o Różnorodności Biologicznej. Jej sygnatariusze m.in. Polska zobowiązali się badać, chronić i w sposób zrównoważony wykorzystywać gatunki tworzące krajową różnorodność biologiczną. W preambule konwencji wskazano, iż bardzo istotne dla dalszych dziejów ludzkości jest zachowanie genetycznego bogactwa tych gatunków roślin i zwierząt, które zapewniają byt człowiekowi, a ich wykorzystanie może mieć ogromne znaczenie gospodarcze. Zachowanie zasobów genowych roślin jest jedynym sposobem gwarantującym ich dostępność w chwili obecnej i w przyszłości. Niemożność przewidzenia zmian środowiska oraz wszystkich potrzeb człowieka, zmusza do zachowania jak najbardziej zróżnicowanego genetycznie materiału roślinnego [8]. Pomimo tego, że coraz więcej nowych odmian roślin wprowadzanych jest do upraw ze względu na ich większą wydajność, wytrzymałość na przechowywanie, atrakcyjniejszy wygląd, to jednak od początku lat 90. XX wieku narasta zainteresowanie uprawą starych odmian gatunków. Wynika to przede wszystkim z faktu, iż mają one większą zawartość w nich składników biologicznie czynnych, korzystnych w żywieniu człowieka, umożliwiają wzbogacenie diety, urozmaicają smak i zapach. Są cenne również ze względu na potencjalne wykorzystywanie ich do produkcji wyspecjalizowanych produktów lokalnych. Obecnie, w czasach wysoko przetworzonej żywności, coraz popularniejsze, a przez to coraz bardziej dostępne z upraw ekologicznych są prapszenice takie jak: pszenice pierwotne, tj. diploidalna samopsza (Triticummonococcum), tetraploidalna płaskurka (T. turgidumssp. dicoccum) i heksaploidalny orkisz (T. aestivumssp. spelta).
Natomiast nauka przy odtwarzaniu starych gatunków szczególny nacisk kładzie na genotypy tych roślin, wytworzone w ciągu setek lat uprawiania przez człowieka. Jednocześnie w tym działaniu widzi szansę na podtrzymanie bioróżnorodności środowiska rolniczego [9].
Samopsza i płaskurka zawierają gluten reliktowy, który ma inną budowę niż gluten pszenicy zwyczajnej. W dużej części składa się z gliadyn, przez co powinien być lepiej tolerowany przez pacjentów z celiakią.
Niska toksyczność gliadyny zawartej w glutenie (a niezdolność organizmu do jego przetworzenia jest przyczyną celiakii) stwarza potencjalną możliwość stosowania samopszy w diecie osób cierpiących na nietolerancję glutenu [10].

SAMOPSZA

Samopsza (łac. nazwa Triticum monococcum) to dzika, najstarsza forma pszenicy. Przypuszczalnie uprawa jej rozwinęła się około 7000 lat p.n.e. i miała miejsce w górnym biegu Eufratu we wschodniej Turcji. W środkowej Europie znaleziono uprawną samopszę w wielu wykopaliskach, najstarsze uprawy rolne datuje się na pięć tysięcy lat p.n.e.„To, tak jakby, prymitywny pokarm, najlepiej pasował do naszego organizmu”, wskazuje Mieczysław Babalski – jeden z pierwszych ekologicznych rolników na Kujawach i Pomorzu. Jest to diploidalny gatunek, który zawiera dwa zespoły chromosomów, razem 2n = 14 chromosomów. W różnych częściach świata samopsza znana jest jako: tiphe – w Grecji, siyez – w Turcji, Piccolo Farro (mały orkisz) – we Włoszech, Le petit épautre – Francji.
Jeśli porównamy samopszę z pszenicą zwyczajną okazuje się, że ma kilkadziesiąt razy więcej witaminy E oraz kilka razy więcej beta-karotenu (prowitaminy A), które znane są jako „zmiatacze” szkodliwych wolnych rodników. Samopsza jest również bogata w białko, a w przeciwieństwie do orkiszu i płaskurki, zawiera aminokwasy wpływające na sprawne funkcjonowanie układu nerwowego [11].
Pszenica samopsza należy do najmniej kalorycznych zbóż (335 kcal w 100 g) i charakteryzuje się:
  1. unikalnym peptydem o silnych własnościach antyoksydacyjnych i rewitalizujących skórę. Peptyd ten naśladuje działanie glutationu, enzymu, występującego naturalnie w naszych organizmach, który zwalcza wolne rodniki oraz sprzyja eliminacji toksyn. Dodatkowo hamuje postępujący z wiekiem proces glikacji, który powoduje niszczenie białek podporowych skóry i przedwczesne starzenie, objawiające się utratą elastyczności oraz zmniejszeniem zdolności regeneracyjnych skóry.
  2. zawartością aminokwasów egzogennych takich jak: fenyloalanina, tyrozyna, metionina oraz izoleucyna, których organizm nie wytwarza i muszą być dostarczane do organizmu wraz z pożywieniem. Aminokwasy te, nie występują w pszenicy zwyczajnej, czy nawet w orkiszu.                                                             
    • Fenyloalanina, bierze udział w syntezie białek ustrojowych, hormonów tarczycy i nadnerczy, odpowiada za prawidłową pracę układu nerwowego.
    • Tyrozyna bierze udział w produkcji melaniny, w syntezie hormonów tarczycy, nadnerczy i dopaminy. Jest niezbędna do utrzymania właściwego metabolizmu.
    • Metionina, neutralizuje wolne rodniki w organizmie, reguluje pracę układów nerwowego i mięśniowego, odpowiada za zdrowe włosy, skórę i paznokcie.
    • Izoleucyna reguluje poziom cukru, uczestniczy w procesie krzepnięcia krwi i gojenia się ran, jest potrzebna w syntezie hemoglobiny, bierze udział w produkcji hormonu wzrostu [12].
  3. niską toksycznością gliadyny zawartej w glutenie, co stwarza potencjalną możliwość stosowania samopszy w diecie osób cierpiących na nietolerancję glutenu [13].
  4. znakomitym składem kwasów tłuszczowych, z czego ponad 80% stanowią niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe [14],
  5. bogatszym w porównaniu do pszenicy zwyczajnej i orkiszu składem mikro- i makroelementów.Zawiera magnez, cynk, mangan, fosfor, potas, żelazo, które regenerują i nawilżają skórę suchą i odwodnioną [15],
  6. zawartością dużej ilości karotenoidów – przeciwutleniaczy, które chronią nas przed przedwczesnym starzeniem i nowotworami, a które znoszą lepiej proces pieczenia, niż karotenoidy zawarte w innych pszenicach,
  7. kilkukrotnie wyższą zawartością luteiny i zeaksantyny, niż w pszenicy zwyczajnej, które odpowiedzialne są za prawidłowe funkcjonowanie oka ludzkiego [16],
  8. dużą zawartością nie zmodyfikowanego białka, nawet o 50% więcej niż u pszenicy zwyczajnej,
  9. 35 razy większą zawartością witaminy A, niż pszenica zwyczajna oraz 4 krotnie większą zawartością beta-karotenu i luteiny, substancji o właściwościach antyrodnikowych, które chronią przed niekorzystnym działaniem promieniowania UV i zniszczeniami posłonecznymi. Luteina chroni również skórę przed światłem niebieskim emitowanym w dużej ilości przez tzw. świetlówki.
  10. ekstrakt z pszenicy samopszy stosowany zewnętrznie, stymuluje produkcję kolagenu i poprawia jędrność skóry [17].
Mąka z samopszy znakomicie nadaje się do wyrobu razowego pieczywa przygotowywanego z wykorzystaniem zakwasu.Chleb z samopszy ma charakterystyczną,żółtawą barwę i lekko orzechowy smak i długo utrzymuje świeżość [18].

PŁASKURKA

Pszenica płaskurka (łac. nazwa Triticum Dicoccum) powstała w Mezopotamii między Eufratem i Tygrysem, w miejscu dzisiejszego Iraku, gdzie uprawiano ją na szeroką skalę już 12 tys. lat temu. W czasach faraonów była podstawowym ziarnem do wypieku chlebów. Z Egiptu trafiła do Rzymu, gdzie również stała się najważniejszym zbożem do produkcji chleba i źródłem pożywienia [19]. Do czasów średniowiecza płaskurka była jednym z najczęściej uprawianych zbóż w Europie, wówczas to została wyparta przez orkisz i pszenicę, które były bardziej opłacalne w uprawie. Również początki polskiego rolnictwa związane są z tym zbożem, jej nasiona odnaleziono w jaskiniach koło Ojcowa, gdzie była uprawiana ok. 2 tys. lat p.n.e. Płaskurka jest bardzo odporna na choroby, szkodniki i warunki klimatyczne. Nie wymaga stosowania nawozów, pestycydów, czy chemicznych środków ochrony roślin, przez co znakomicie nadaje się do uprawy ekologicznej.
Wartości zdrowotne
Płaskurka należy do najmniej kalorycznych zbóż (335 kcal w 100 g) i charakteryzuje się dużą ilością:
  • białka;
  • składników mineralnych takich jak: magnez, fosfor, czy wapń;
  • błonnika pokarmowego;
  • beta-glukanów (węglowodanów), które redukują poziom cholesterolu i równoważą poziom glukozy we krwi, chroniąc przed cukrzycą typu 2;
  • luteiny – od 3 do 4 razy więcej niż w pszenicy zwyczajnej, pomaga ona naszej siatkówce absorbować światło niebieskie i chroni ją przed działaniem rakotwórczym wolnych rodników;
  • witaminy B2 – około 5 razy więcej niż współczesne zboża,posiada właściwości anty-nowotworowe, łagodzi migrenowe bóle głowy, leczy anemię i dodaje energii;
  • witaminy A – około dwa razy więcej niż w pszenicy zwyczajnej, odpowiada ona za odporność naszego organizmu, dobry wzrok;
  • alfa- i beta-karotenu – około cztery razy więcej niż współczesna pszenica zwyczajna. Prowitamina A jest silnym przeciwutleniaczem, który chroni przed działaniem wolnych rodników, które są przyczyną uszkodzenia komórek, nowotworów oraz chorób serca. Zatem żywność bogata w karotenoidy jest ważnym elementem codziennej profilaktyki nowotworów układu pokarmowego.
Ponadto ziarna płaskurki wspomagają krążenie i zwiększają odporność organizmu, ponieważ mają właściwości rozgrzewające [20].

ORKISZ

Ojczyzną orkiszu (łac. nazwa Triticum spelta L.) prawdopodobnie była Azja Południowo-Zachodnia. Spośród starożytnych pszenic, heksaploidalna pszenica orkisz jest najmłodsza. W Polsce jeszcze w XIX wieku orkisz był bardziej popularny, niż pszenica zwyczajna, zwłaszcza na Pomorzu i Kujawach. Ponieważ ma małe wymagania glebowe i klimatyczne, przez to dobrze nadaje się do uprawy na terenach górzystych i o słabych glebach, jak również do upraw według zasad rolnictwa ekologicznego. Współczesne zainteresowanie orkiszem, jak również innymi prazbożami pojawiło się w związku z dążeniem do zachowania bioróżnorodności gatunków w rolnictwie oraz w żywieniu człowieka [21]. Mąka otrzymana z ziarna pszenicy orkisz jest znakomitym surowcem do produkcji chleba, który charakteryzuje się lekko orzechowym smakiem i zapachem. Pomimo tego, że w Polsce ziarno orkiszu jest popularne to jednak ilość pieczywa przygotowanego tylko z wykorzystaniem mąki orkiszowej, a zwłaszcza razowej lub pełnoziarnistej jest znikoma. W produkcji tradycyjnych gatunków pieczywa orkiszowego specjalizują się przede wszystkim kraje niemieckojęzyczne [22]. "Orkisz jest najlepszym ziarnem zbożowym, działa rozgrzewająco i natłuszczająco i jest wartościowszy i łagodniejszy niż inne ziarna (...) Orkisz prowadzi do dobrej krwi, daje rozluźniony charakter i cnotę zadowolenia..." tak o orkiszu pisała Hildegard von Bingen przeorka klasztoru Benedyktynów (1098 -1179).
Współczesne badania wykazały, że wysoko wyciągowa mąka orkiszowa (razowa, ewentualnie pełnoziarnista) zawiera w stosunku do mąki pozyskanej z pszenicy zwyczajnej więcej:
  • tłuszczu ogółem, szczególnie: kwasu oleinowego i fitosteroli;
  • witamin: (PP, B6, D, prowitaminy A, tokoferoli);
  • mikro- (P, Fe, Zn, Cu) i makroelementów (K, Mg, Na).
Poza tym, orkisz bogatszy jest w białko, które charakteryzuje się stosunkowo wysoką wartością biologiczną i ma istotnie wyższą strawność, niż białko pszenicy zwyczajnej, co świadczy o jej wyższej wartości odżywczej[23, 24, 25] .
Pomimo niezaprzeczalnych walorów zdrowotnych i smakowych, szczególnie osoby chore na celiakię muszą pamiętać, że skład białek glutenowych ziarna orkiszu jest zbliżony do składu tych samych białek w ziarnie pszenicy zwyczajnej. Jednakże z dostępnych badań
i informacji wynika, że produkty z orkiszu takie jak chleb, są tolerowane przez niektóre osoby chore na celiakię. Prawdopodobnie tolerancja na gluten z orkiszu wynika z większej zawartości cynku w ziarnie tego zboża, który jest kofaktorem szeregu enzymów układu pokarmowego, co z kolei może prowadzić do zwiększenia aktywności enzymów proteolitycznych i łatwiejszego trawienia alergennych gliadyn[28, 29].

1. Krzysztof Jagusiak.„Zboża, rośliny strączkowe i warzywa w źródłach medycznych antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.)”. Praca doktorska, Łódź 2015.
2. https://www.pocztazdrowia.pl/artykuly/wspolczesna-pszenica-rodzaj-plastiku [05.01.2018].
3. https://www.pocztazdrowia.pl/artykuly/wspolczesna-pszenica-rodzaj-plastiku [05.01.2018].
4. http://dziecisawazne.pl/7-powodow-dla-ktorych-warto-unikac-wspolczesnej-pszenicy/ [06.01.2018].
5. https://www.pocztazdrowia.pl/artykuly/wspolczesna-pszenica-rodzaj-plastiku [05.01.2018].
6. http://dziecisawazne.pl/7-powodow-dla-ktorych-warto-unikac-wspolczesnej-pszenicy/[06.01.2018].
7. Ewa Dąbkowska. „Wpływ odmiany ziarna orkiszu uzyskanego w warunkach produkcji ekologicznej na jakość mąki”. Praca doktorska, Olsztyn 2009.
8. Grzegorz Hodun, Wiesław Podyma. „Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie”. Biblioteczka Programu Rolnośrodowiskowego 2007-2013 oraz źródeł internetowych.
9. Magdalena Jankowska, Zenon Kędzior, Anna Pruska-Kędzior, Ewelina Chojnacka, Maria Binder. „Porównanie właściwości funkcjonalnych glutenu z pszenicy samopszy i pszenicy zwyczajnej”ŻYWNOŚĆ. Nauka. Technologia. Jakość. 2011:6(79),79-90.
10.http://www.pomorska.pl/strefa-agro/wiadomosci/a/plaskurka-samopsza-orkisz-przewodnik-po-dawnych-gatunkach-zboz,12369112/ [06.01.2018]
11.http://www.pomorska.pl/strefa-agro/wiadomosci/a/plaskurka-samopsza-orkisz-przewodnik-po-dawnych-gatunkach-zboz,12369112/[05.01.2018]
12. Pszenica samopsza, a bioróżnorodność i wartość żywieniowo-zdrowotna, dr Arkadiusz Tujaka.
13.http://www.pomorska.pl/strefa-agro/wiadomosci/a/plaskurka-samopsza-orkisz-przewodnik-po-dawnych-gatunkach-zboz,12369112/[06.01.2018]
14. Pszenica samopsza, a bioróżnorodność i wartość żywieniowo-zdrowotna, dr Arkadiusz Tujaka.
15, 16. Pszenica samopsza, a bioróżnorodność i wartość żywieniowo-zdrowotna, dr Arkadiusz Tujaka.
17. Badania z 2010 r. J. of Cosmet. Dermat., Czerwiec 2010.
18. Pszenica samopsza, a bioróżnorodność i wartość żywieniowo-zdrowotna, dr Arkadiusz Tujaka.
19. Krzysztof Jagusiak„Zboża, rośliny strączkowe i warzywa w źródłach medycznych antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.)”, Praca doktorska, Łódź 2015.
20.http://www.ekologia.pl/styl-zycia/zdrowa-zywnosc/plaskurka-opis-wlasciwosci-i-zastosowanie-zboze-plaskurka-ciekawostki,22069.html [19.01.2018].
21. Katarzyna Majewska, Ewa Dąbkowska, Krystyna Żuk-Gołaszewska, Józef Tyburski. „Wartość wypiekowa mąki otrzymanej z ziarna wybranych odmian orkiszu (Triticum Spelta L.)”. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość. 2007:2(51),60-71.
22. Katarzyna Majewska, Ewa Dąbkowska, Krystyna Żuk-Gołaszewska, Józef Tyburski Wartość wypiekowa mąki otrzymanej z ziarna wybranych odmian orkiszu (triticum speltal.),Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2007:2(51),60-71.
23. CapouchováI.”Technological quality of spelt (TriticumspeltaL.) from ecological growing system”. Sci. Agric. Bochem., 2001:32, 307-322.
24. Ostrowska D. „Orkisz pszenny cennym surowcem piekarskim”. Agrochemia, 1993:8;11.
25. Tyburcy A. (tłum.): „Wzrost znaczenia orkiszu w przetwórstwie zbożowym”. Przegl. Zboż. Młyn., 2005:7;32-33.
26. Jurga P. „Mąka dla potrzeb specjalnych”. Przegl. Zboż. Młyn, 1996:7;11.
27. Kalinowska-Zdun M. „Renesans pszenicy orkisz”. Przegl. Piek. Cukier. 2005:2;4-5.
28. Katarzyna Majewska, Ewa Dąbkowska, Krystyna Żuk-Gołaszewska, Józef Tyburski.„Wartość wypiekowa mąki otrzymanej z ziarna wybranych odmian orkiszu (Triticum speltal.)”Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2007:2(51):60-71.
29. Waga J. Węgrzyn S. Boros D. Cygankiewicz A. „Wykorzystanie orkiszu (Triticumae stivums sp.spelta) do poprawy właściwości odżywczych pszenicy zwyczajnej (Triticumae stivums spvulgare)”.Biuletyn IHAR, 2002:221;3-16.
 
 
Powrót do listy Powrót do listy



Zobacz także: